Historiek

De oudste kerk van Veulen was een kapel, afhankelijk van de kerk van Heers. De tienden waren, evenals die van de moederkerk, in het bezit van de Sint-Laurentabdij van Luik. Van dit primitieve gebouw rest waarschijnlijk de onderbouw van de toren, daterend uit (het derde kwart van?) de 13de eeuw; bij de verbouwing van 1910 verdween de koorapsis uit dezelfde periode.

In 1450 wordt Veulen een zelfstandige parochie. Waarschijnlijk wordt de kerk tussen 1450 en 1460 verbouwd, en dateren de gotische resten, met name de middenbeuk, uit deze periode. Het was waarschijnlijk een tweebeukige kerk, met zijkapel voor de plaatselijke heer en sacristie aan de noordzijde van het koor.
In 1606 stichtte Maria d’Argenteau het beneficie van St. Jan Evangelist ter attentie van haar overleden echtgenoot Jan van Berlo (1599).

De zijkapel werd vergroot en in 1609 werd op het initiatief van de gravin de toren gerestaureerd; er wordt een aanvang gemaakt met de bouw van een tweede zijbeuk, volledig afgewerkt in 1835. Eerwaarde heer Jan Smets, destijds pastoor, betreurde in zijn verslag dat zijn lieflijk kerkje veranderd was in een schuur zonder stijlen. In 1861, onder pastoor Plevoets, krijgt de toren een hardstenen plint en nieuwe kroonlijsten De kerkhofmuur wordt gebouwd, om de dieren buiten te houden. Dit werd in 1655 en 1785 aangeklaagd door de aartsdiaken.

Reeds in 1907 besloten kerk- en gemeentebestuur de kerk opnieuw te vergroten en grondig te restaureren, onder het pastoraat van Frans Porta en het burgemeesterschap van Fernand de Donnéa. Beide zijbeuken zouden worden afgebroken en deels verder heropgebouwd, ditmaal verrijkt met een pseudo-transept. Het koor werd heropgebouwd en voorzien van twee kapellen. Naast de sacristie zou bovendien een derde kapel, of oratorium, worden toegevoegd. Daartoe werd het koor verlengd tot aan de toenmalige kerkhofmuur. Het ontwerp werd uitgewerkt door Hyacinthus Martens uit Stevoort en architect Lenertz uit Leuven. De oude kerkhofmuur verdwijnt en wordt vervangen door de huidige muur met hek. De uiteindelijke werken werden voltooid in 1912.
Op 6 juli 1914 werden ook de restauratiewerken aan het plafond en de schilderingen van het koor definitief opgeleverd.
Tussen 2006 en 2008 onderging de kerk opnieuw een grondige restauratie.

Beschrijving

In zijn huidige vorm is de kerk een kruisbasiliek, waarvan de plattegrond een driebeukig schip van vier traveeën beschrijft met gedeeltelijk ingebouwde westtoren, transept van één travee, koor van twee rechte traveeën en driezijdige sluiting, zijkoren van twee traveeën aan weerszijde van het koor, sacristie aan de zuidzijde van het koor.
Links van het koor is de oude privékapel van de heren van Veulen. Ze is voorzien van een privé-ingang en is overwelfd met een gotisch kruisribgewelf. Tussen de ribben zijn de blazoenen van het geslacht d’Argenteau geschilderd met heraldische adelaars en gekroonde leeuwen.

Het resterende romaanse gedeelte, met name de twee onderste geledingen van de toren, is opgetrokken uit breuksteen (silex) in vrij regelmatig verband, voorzien van mergelstenen hoekbanden. De gotische en neogotische gedeelten zijn van mergelsteen, op een plint van hardsteen.
De toren telt drie geledingen, gescheiden door hardstenen waterlijsten; de tweede geleding is voorzien van een mergelstenen oculus in de oostgevel; de bovenste geleding heeft in elke zijde een spitsboogvormig galmgat met maaswerk. Ingesnoerde naaldspits (leien). Zijbeuken, zijkoren en koor zijn voorzien van steunberen met hardstenen afwerking. Spitsboogvensters met maaswerk. In de zuidzijde, korfboogvormig portaal van mergel en hardsteen.
Mergelstenen interieur. Schip en zijbeuken gescheiden door een spitsboogarcade op mergelstenen zuilen met hardstenen sokkel en knoppenkapiteel. Scheiding tussen koor en zijkoren door middel van een spitsboogarcade op smalle hardstenen zuilen. De middenbeuk is overdekt door middel van de oorspronkelijke houten zoldering met beschildering. De zijbeuken hebben houten zolderingen die de vorm van het lessenaarsdak volgt. Houten spitstongewelf boven het transept. De rechthoekige koortraveeën zijn overwelfd door middel van een mergelstenen kruisribgewelf, de sluiting door een straalgewelf, de ribben gedragen door gesculpteerde consoles op colonnet.

Mobilair

Schilderij met portret van gravin Marie d’Argenteau (circa 1627), in eiken omlijsting, gesculpteerd (eind 17de eeuw);
Schilderij met voorstelling van het blazoen van de familie d’Argenteaux, paneel (circa 1700) in een omlijsting confer supra.
Beschildering van de zoldering van de middenbeuk met voorstelling van twintig taferelen uit het leven van Onze-Lieve-Vrouw, Evangelisten en Kerkvaders, en zestien blazoenen van de geslachten, verwant aan de familie d’Argenteau de Veulen (gedateerd 1627), waarschijnlijk in opdracht van gravin Marie d’Argenteau
Schilderingen op doek op de wanden van het schip, door Bastin, Luik (1912)
Muurschilderingen van het koor, gerestaureerd door Adolf Tassin (1912), bijgestaan door A. Huppen.

Geschilderde kruisweg door A. Huppen (1923);

Schilderingen op de zoldering van de zijbeuken (1912).
Uit dezelfde periode is het schilderij met de afbeelding van de gravin Marie d’Argenteau. Ze is voorgesteld in devotie, biddend voor een beeldje van St-Anna-ten-Drieën. Verrassend is dat het hier gaat om het beeld van St. Anna-ten-Drieën dat zich thans in de sacristie bevindt.
Beeld van Sint-Anna-ten-Drieën (sacristie), gepolychromeerd hout, gothico-renaissance (circa 1550)
Zij kende een enorme populariteit in onze gewesten. Zij is het symbool van de vruchtbaarheid, beschermster van weduwen, gehuwde en alleenstaande vrouwen en ze wordt aanroepen voor de goede situatie op materieel gebied.

Beeld van Sint-Apollonia, gepolychromeerd hout, Brussel, laat-gotisch (1510-1520)
Volgens de legende stierf Apollonia van Alexandrië omstreeks 1249 voor haar geloof, nadat men al haar tanden had uitgeslagen of uitgerukt. Zij wordt dan ook aangeroepen tegen de tandpijn.

Beeld vanSint-Rochus (begin 20ste eeuw); het is een zeer getrouwe kopie van het 16de-eeuwse Rochusbeeld. Het oude beeld werd vermoedelijk rond 1953 verkocht aan Jean Neys uit Luik. St-Rochus was een geliefde volksheilige die een bijzondere verering genoot als pestheilige.
Beeld van Johannes de Doper, hout, voorheen gepolychromeerd, laatgotisch, Brussels (1510-1520);
St-Johannes de Doper is de beschermheilige van de dopeling
Beeld van Sint-Franciscus Hironymus, gepolychromeerd hout (eind 18de eeuw); voor wie hier een grote verering was en van wie de kerk eertijds nog een relikwie bezat. Hij was vroeger ook een patroonheilige van de kerk van Veulen.
Beeld van Sint-Antonius van Padua, hout (begin 20ste eeuw) Aanbeden voor het terugvinden van verloren voorwerpen.
Beeld van Onze-Lieve-Vrouw van Smarten, hout (begin 20ste eeuw);
Gekleed Onze-Lieve-Vrouwebeeld, gepolychromeerd hout, verminkt, gedateerd 1620.

Tegen de torenmuur hangt een beeld van Johannes de Doper. Links daarvan bevindt zich een schilderij ter nagedachtenis van twee gesneuvelde soldaten uit Veulen tijdens de Eerste Wereldoorlog: Victor Glazemakers (°1891–†1916) en Johannes Jacques (°1892–†1917). Rechts worden de namen vermeld van twee mannen uit Veulen die overleden als gevolg van de ontberingen die zij hadden doorstaan als verplicht tewerkgestelde en als Duitse gevangene: Alfred Istaz (°1898–†1917) en Guillaume Buntinx (°1887–†1919).

Hoofdaltaar, marmer, witte steen en messing, door Pirotte, Luik (1912);
Zijaltaren, marmer en witte steen (1912). Neogotische lambrisering, eik (circa 1912). Het zijaltaar rechts werd toegewijd aan de H. Anna. Onder de altaartafel is het ligbeeld van de dode H. Anna voorgesteld
Communiebank, eik, thans altaar, gedateerd 1912.
Preekstoel, eik (circa 1912). Kikirpa
Neogotische biechtstoelen, eik (circa 1912).
De biechtstoelen, evenals de preekstoel, zijn in de 19e eeuw door pastoor Plevoets besteld. Zij zijn vervaardigd uit Hongaarse eik.
Orgel van Clerinx (1856). Na de grondige restauratie van de kerk in de periode 2006–2008 was het een logisch vervolg om ook het orgel aan te pakken. Die restauratie vond plaats in 2020. Het orgel zelf dateert van omstreeks 1856 en werd gebouwd in het atelier van de bekende Sint-Truidense orgelbouwer Arnold Clerinx (1816–1898).
Doopvont, voetstuk hout, kuip marmer (midden 19de eeuw). Een roos marmeren doopvont die wordt afgesloten met een deksel in messing (19e eeuw).
Sacristiekast en lambrisering van de sacristie (eerste helft 18de eeuw). In de sacristie zijn de muren voorzien van een merkwaardige lambrisering. Deze zou oorspronkelijk het portaalbeschot hebben uitgemaakt van de oude kerk. Tegen de muur hangt nog een eikenhouten tabernakel uit de 18de eeuw.
Kerkmeesterbanken (tweede helft 18de eeuw).

Grafstenen

Tegen de wanden in de toren werden de volgende oude grafstenen bevestigd:
Willem van Merode, jonker, heer van Veulen en van de voogdij Duffel en burggraaf van Loon, 1483. Jeanne van der Aa, diens echtgenote, 1493.
Jean Quyts, oudst bekende pastoor, 1514.
Willem van Merode, ridder, heer van Veulen, Gutschoven,voogd van Duffel en burggraaf van Loon, 1525.
Lambert Robijns, pastoor, 1691.
Jean van Montront, 1460 (buiten naast de toren).
Meer over de grafstenen

Kerkklokken

In de kerktoren van Veulen hangen drie klokken.

Bronnen

• Laat-gotische beeldsnijkunst uit Limburg en Grensland, Sint-Truiden, 1990, nr. 245-247.
• GEUKENS B., Fotorepertorium van het meubilair van de Belgische Bedehuizen. Provincie Limburg Kanton Borgloon, Brussel-St.-Truiden, 1977, p. 35-37.
• DRIESEN W., Bulletin…, p.130-131.
• NOSSIN J., Kerk O.L.Vrouw Tenhemelopneming van Veulen. Inventaris 1920. Vertaling en nabeschouwingen. Veulen, 1997.
• SMETS L., Muurschilderingen in Limburg, Rijkel, 1996, p. 63.
• WAEGEMAN T., De bouwgeschiedenis van de kerk O.-L.-V. Tenhemelopneming te Veulen (Heers). (Limburg, 70, 1991, p. 135-147).
Bron: PAUWELS D. & SCHLUSMANS F. met medewerking van MUYLDERMANS E. & ROMBOUTS J. 1999: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Provincie Limburg, Arrondissement Tongeren, Kanton Borgloon, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen 14n4, Brussel – Turnhout.
Auteurs: Schlusmans, Frieda
De tekst wordt ter beschikking gesteld door: Agentschap Onroerend Erfgoed (AOE)
Citeren als: https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/84221

Brochure over de kerk van Veulen: Rombout Nijssen en Co
Veulen Haspengouws kasteelldorp: Nossin Jean, Dewelf Arnold, Vanthillo Christine, Anciaux K.
Foto’s Urbain Vrijdaghs

Georges Vanschoonwinkel januari 2026